Хаамаш зарбане яьхнарг: admin

Нохчийн меттан Денна лерина конференци

Апрель беттан 23-чу дийнахь Нохчийн меттан денна лерина конференци дІаяьхьира Нохчийн Республикин Іилманийн Академехь. Цхьаьнакхетарехь дакъалоцуш Академера, вузашкара, зорбанан цІийнера белхахой, иштта Соьлжа-ГӀилин вузашкара студенташ а бара.

Конференцехь меттан а, литературин а декъера лахара Ӏилманан белхахочун Абдулкадыров Адаман араяьлла йолу дошамийн презентаци а хилира. Ӏилманан белхахоша иза декъалвира Ӏилманан новкъахь цо яьккхинчу йоккхачу гӀулчаца.

Пайде семиотикин декъера белхахоша кхо доклад йира: Асхабов Хаважис – «Нохчийн текстан редактор «CheRiter»; Израилова Элисас – «Разаработка программ синтеза речи для чеченского языка»; Бадаева Ӏайшата – «Нохчийн маттахь нийсаяздар компьютер чохь таллар». Шайн докладашкахь белхахоша дийцира тӀаьхьарчу шерашкахь отделехь шаьш бечу балхах, нохчийн мотт компьютер чу баккхарехьа яьхначу гӀулчех а

.

Нохчийн Меттан Денна Лерина Конференцин Материалаш

 

 

Евзаш йолу Ӏилманча Академехь хьошалгӀахь

Март беттан 24-чохь пайде семиотикин отделе хьошалгӀа еънера вайн махкахь а, махкал арахьа а евзаш йолу нохчийн меттаӀилманча Хамидова Зулай.

Зулайс, Ӏилманехь болх бина ца Ӏаш, нохчийн мотт баржорехь, марзбарехь къахьоьгу. Иштта цуьнан араевлла нохчийн мотт цахуучарна пайдехь хир йолуш дуккха а книгаш: берашна лерина «Нохчийн мотт Ӏамабе вай» сери, нохчийн-оьрсийн къамелдарг, «Къамел де вай» книга, транскрипци а ялош, вовшахтоьхна нохчийн-оьрсийн дошам, кхиерш а.

Зулайс шен араевллачу книгех, царна тӀехь ша бечу балхах дийцира отделан белхахошка. Цо дийцарехь, Москвара тайп-тайпана учрежденешкахь а лаккхара мах хадийна цуьнан белхийн. Иштта З. Хамидовас нохчийн орфографин, графикин хьокъехь шена хетарг элира, цо цу декъехь йолу проблемаш а, уьш дӀаяхаран некъаш а билгалдехира. Отделехь бечу балхах лаьцна лерина ладуьйгӀира Зулайс, цо йоккхаерца билгалдаьккхира и болх чӀогӀа мехала хилар. Деза совгӀат хилла тӀеийцира С. Умархаджиевн, А. Ахматукаевн математикин терминийн нохчийн-оьрсийн дошам, отделан белхахоша вовшахтоьхна йолу компьютерийн лексикин дошам.

 

РОГӀЕРА ЦХЬАЬНАКХЕТАР

ДӀадаханчу кхаарин дийнахь отделехь рогӀера цхьанакхетар дӀадаьхьира. Бийцаре беш, коьртачу декъана, отделан белхахоша компьютерийн программийн нохчийн локализацехьа бен карара болх бара.

Меттан а, литературин а декъан Ӏилман белхахочо Абдулкадыров Адама ша лексикографехь бечу балхах дийцира. Карарчу ханна нохчийн меттан тезауруссий, синонимийн дошаммий чекхъяьккхина цо. И ший а болх 2018 шарахь арахеца безаш бу. ХӀинца ша керла болх дӀаболийна хилар хаийтира цо – нохчийн меттан ранган кестталлин дошам.

Абдулкадыров Адама бен белхаш нохчийн мотт хаамийн декъехь баржарехь йоккха мехала йолуш бу. Оцу белхийн материалах программаш чохь пайдаэца таро хилийта агӀонаш лохуш ву пайде семиотикин отделера Ӏилман белхахо Султанов Зелим. Уггар хьалха и информаци редакторш чу йилла еза, хӀунда аьлча, дукхахьолахь текстаца болх бечара оьцу цу хаамех пайда. Зелим карарчу хенахь Абдулкадыров Адама хӀоттийна тезаурус тайп-тайпана редакторш чу яккхаран технологи караерзош ву.

Султанов Зелимца цхьаьна пайде семиотикин отделан хьалхара Ӏилман белхахо Асхабов Хаважи а ву нохчийн мотт Linux ОС чохь баржоран некъаш толлуш. Цара дийцира нийсаяздар толлу пограмми чу и баккхаран некъех лаьцна, иштта нохчийн мотт цу декъехь баржо танлерачу дийнахь Академин йолчу таронех а. Билгалдаьккхира LibreOffice программи чу нохчийн мотт билла цхьаьнггара а бакъонаш я гӀо оьшуш цахилар, Академин белхахойн, шаьш нохчийн меттан дистрибутив вовшах а тоьхна, и интернет чохь яржо йиш хилар а.

Отделан Ӏилман белхахо Бекаев Мовсар нийсаяздар толлу программи чу йилла нохчийн меттан базин яцйина вариант кечъеш ву. Мовсара дийцира, цу юкъадохуьйту дешнаш схьахоржуш, уьш нисдеш, ша бечу балхах. Цо дийцарехь, таханлерачу дийнахь зорбанехь билгалдаьларг – исбаьхьаллин литературехь а, газеташкахь, журналашкахь, Ӏилман литературехь – дерриг а 200 000 сов бен дош дац (цу юкъа йоьлху дешнийн кепаш а). Цундела редакторшкахь лелаен база отделехь хӀоттийна йолу базел уьттазза жима хир ю.

Эльсаев Якъубана отделехь хӀиттийна программаш Linux ОС чохь лелалур йолуш нисъяр тӀедиллинера. Уггар хьалха «Elp-Ӏ» программа нисъян езаш ву и. Якъуба дийцира ша цу декъехь биначу талламех а, балхах а.

2017 шеран тӀаьххьара кхеташо

Декабран 27 дийнахь тӀаьххьара цхьаьнакхетар дӀадаьхьира пайде семиотикин отделехь.

Шарахь тӀаьххьара йолу семинар кечйиначу стоьлана гонахьа дӀаяхьар ламасте дирзина ду отделехь. Кху шарахь а иштта паргӀат а, самукъане а дӀадахара рогӀера цхьаьнакхетар. Умархаджиев Салаудис дӀадаханчу шеран жамӀаш а деш, тӀейогӀучу ханна цхьацца декхарш билгалдехира. Иштта цу хьокъехь дош делира отделан белхахошка.

КхидIа еша…

Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин пайде семиотикин отделан белхан коьрта жамӀаш

Программаш
2017 шарахь отделан белхахоша нохчийн маттаца болу балхана лерина масех программа йина. Царах цхьаерш отделехь бен болх аттачу боккхуш йина белхан программаш ю, амма цхьаерш шуьйрачу гонашкахь пайдаэца йиш йолуш приложенеш а ю.
Царех цхьаъ ю нохчийн меттан тезаурусан коьчалца балхана лерина «Нохчийн тезаурус» веб-программа (http://ps95.ru/tezaurus/). Оцу программо таро ло нохчийн маттахь дешнийн синонимашца а, иштта вовшашца зӀенаш йолу кхетамаш билгалбен дешнашца а болх бан. КхидIа еша…

Нохчийн мотт редакторш чу билларехьа белхаш

Декабран 13-чохь отделехь Ӏилманан семинаран рогӀера цхьаьнакхетар дӀадаьхьира. Биначу балхах докладаш еш Ӏилманан хьалхара белхахо Асхабов Хаважий, Ӏилманан белхахо Бекаев Мовсаррий вара.

КхидIа еша…

Word программи чохь нохчийн мотт хилийта

Отделехь болийначу белхех юьхьанца дуьйна коьртачех лоруш дӀахьуш бу нохчийн маттахь йолу текстан нийсаяздар толлу программа ярехьа беш болу талламаш, практикин белхаш. Цу хьокъехь отдел йилличхьана массо агӀора тайп-тайпана белхаш бина белхахоша: офрографин цхьадолу хаттарш къасторна тӀера грамматикин башхаллийн алгоритмаш хӀитторна тӀе кхаччалц.

КхидIа еша…

Оьрсийн-нохчийн, нохчийн-оьрсийн компьютерийн лексикин дошам

Хууш ма-хиллара, мотт цхьана гӀуллакхехь лело баьккхича, цо кхиарехьа керла гӀулч йоккху, хӀунда аьлча, оцу хьело меттан керла гӀирсаш, кепаш лоьхуьйту, оцу маттах пайдаэцар мелла совдоккху. Ткъа информацин технологишна мотт юкъабалор – иза и процесс къаьсттина жигарйоккхур йолуш болх бу. Таханлерачу дийнахь дешар, Іилма, искусство, юкъараллин институташ – оцу массо а сферашкахь хьашташ кхочушдеш ю информацин технологиш. Меттан коьчалца болх беш йоцу программашца а шатайпа «къамел» хуьлу пайдаэцархочун: интерфейс, нисдарш, программин башхаллаш – и дерриг маттехула бен хила йиш яц. Цундела компьютерца болу болх бан йиш йолу меттан леларан сфераш дуккха а шорло.
Амма маттах цхьана керлачу декъехь пайдаэцар долалучу хенахь оцу маттахь терминологин бух ца хилча, цу хьокъехь дечу къамелийн а, хаамийн а хатӀ лахарчу тӀегӀанехь хуьлу, цул сов, хӀорамма а кхетамийн чулацам шена-шена хета гӀирсашца гайтарна, цхьа кхетам билгалбеш тайп-тайпана дешнаш хуьлу, ткъа цхьана дешан тайп-тайпана хьостанашкахь – масийтта маьӀна. Цундела керла отраслехь мотт баржар доладелча, цу декъехь терминийн бух кхолларехьа болх дӀабахьа беза.

КхидIа еша…

Наверх